Có một nghịch lý mà khá nhiều chủ tiệm, chủ xưởng hay hộ kinh doanh ở Việt Nam đều đã từng dính: bán hàng đều bao nhiêu năm, khách quen đông, thu nhập ổn, nhưng đến lúc ngồi với ngân hàng để vay vốn kinh doanh thì hồ sơ lại trống trơn. Không phải vì không có tiền. Vấn đề là không có gì để chứng minh cho cái có tiền đó. Tiền mặt thì không để lại dấu vết gì. Hóa đơn xuất lúc có lúc không. Sổ sách ghi tay. Tài khoản công ty thì nằm im, ít ai đụng tới. Ngoài đời kinh doanh khỏe re, nhưng giấy tờ nhìn vào thì trống hoác. Đây cũng là lý do tại sao chuyện tiếp cận tín dụng kinh doanh ở Việt Nam không đơn giản như người ngoài hay nghĩ.
Nhìn từ phía người cho vay
Tổ chức tín dụng chẳng hỏi “anh chị cần tiền không” — câu đó họ biết câu trả lời rồi. Câu họ thật sự cần biết là có nên tin người vay trả được nợ hay không. Niềm tin ấy dựng trên dữ liệu: lịch sử giao dịch qua tài khoản, hóa đơn mua bán, báo cáo thuế, hồ sơ tại CIC. Cái khó là một mảng không nhỏ SME Việt Nam doanh thu thật ra ổn, nhưng hồ sơ tài chính lại mỏng dính — do quen xài tiền mặt, do hóa đơn xuất chưa đủ, hoặc do mới lên doanh nghiệp từ hộ kinh doanh nên tuổi pháp nhân còn non choẹt. Không có nghĩa là không vay được. Chỉ là phải chuẩn bị đúng thứ trước, chứ không phải nộp hồ sơ xong rồi ngồi đó chờ.
Thế chấp hay tín chấp — chưa phải câu hỏi đúng
Đa số bài viết về vay vốn kinh doanh hay mở đầu bằng so sánh hai hình thức này. Nhưng thực ra doanh nghiệp nhỏ ít khi có cái xa xỉ gọi là “chọn” — họ thường bị đẩy vào một trong hai ngõ, tùy tài sản đang nắm trong tay lúc đó. Vay thế chấp cần tài sản đảm bảo: nhà đất, xe, máy móc, hàng hóa. Đổi lại được vay nhiều hơn, kỳ hạn dài hơn. Nhưng tài sản đứng tên người khác trong nhà, đang tranh chấp, hay đã mang thế chấp chỗ khác rồi thì coi như đường này khép lại. Vay tín chấp không cần vật chất nhưng đòi thứ khác: tín dụng sạch, dòng tiền qua tài khoản đủ thuyết phục, doanh nghiệp tồn tại đủ lâu để bên cho vay yên tâm. Không có nợ xấu từ nhóm 3 lên ở CIC gần như là luật bất biến ở hầu hết nơi. Cả hai đường đều có chỗ nghẽn riêng. Và ít người nói thẳng ra rằng cái cần hỏi không phải “chọn cái nào” mà là đang ở đâu trong chu kỳ kinh doanh, tài sản ra sao, hồ sơ tài chính lúc này trông thế nào.
Hóa đơn tài chính — bị xem nhẹ nhưng quyết định nhiều nhất
Nếu phải chỉ ra một thứ doanh nghiệp nhỏ Việt Nam hay chuẩn bị tệ nhất cho hồ sơ vay, thì đó là hóa đơn. Không phải vì chủ doanh nghiệp lười, mà vì lâu nay người ta cứ nghĩ hóa đơn là chuyện riêng của cơ quan thuế. Xuất hay không, đủ hay thiếu, đó là bài toán thuế — ít nhất theo cách nghĩ cũ, chẳng liên quan gì đến vay tiền cả. Cách nghĩ đó giờ đang đổi, mà đổi nhanh. Hóa đơn điện tử phổ biến hơn thì dữ liệu giao dịch từ đó dần trở thành nguồn mà các tổ chức tín dụng, đặc biệt mấy mô hình tài chính công nghệ, dùng để đánh giá khả năng trả nợ thật. Không chỉ nhìn vào báo cáo tài chính cuối năm do kế toán làm, mà nhìn vào dòng chảy giao dịch hằng ngày, liên tục. Một hộ bán phở xuất hóa đơn đều mỗi ngày, đôi khi chứng minh doanh thu tốt hơn cả công ty TNHH giấy phép đẹp nhưng tài khoản im ru. Hóa đơn đầy đủ, nhất quán giúp được vài việc: cho bên thẩm định thấy quy mô kinh doanh thật chứ không chỉ con số khai thuế ước chừng, rút ngắn thời gian thẩm định vì có sẵn dữ liệu để đối chiếu, và mở đường tới các hình thức tín dụng dựa vào dòng tiền, không lệ thuộc hoàn toàn vào thế chấp. Cái này có ý nghĩa nhất với tiểu thương, chủ cửa hàng, hộ kinh doanh dịch vụ — nhóm không có bất động sản để thế chấp nhưng dòng tiền thực ra rất khỏe.
Thời điểm nào hợp lý để vay
Nhiều doanh nghiệp nhỏ chọn vay đúng lúc tệ nhất: lúc tiền đã cạn sạch. Lúc đó hồ sơ nộp gấp gáp, kế hoạch dùng vốn còn mơ hồ, đầu óc căng như dây đàn. Bên cho vay nhìn vào thấy một doanh nghiệp đang chật vật, không phải đang lên. Hai cái đó cho ra hai mức rủi ro khác hẳn nhau. Thời điểm tốt để nộp hồ sơ thường là lúc doanh nghiệp đang ổn hoặc đang đi lên, chưa cần tiền gấp, vay để mở rộng chủ động chứ không phải để chữa cháy. Tất nhiên không phải ai cũng chọn được thời điểm, nhưng hiểu cái này giúp lên kế hoạch sớm hơn, đỡ phải đợi đến lúc bị dồn vào chân tường mới chạy đi vay.
Ngắn hạn hay dài hạn — đừng để ngân hàng quyết thay mình
Sai lầm phổ biến là để bên cho vay tự đề xuất kỳ hạn, mình không xác định trước. Vay ngắn hạn, dưới 12 tháng, hợp với chu kỳ kinh doanh nhanh: nhập hàng Tết, bổ sung vốn lưu động mùa cao điểm du lịch, xử lý hàng tồn kho. Chu kỳ thu tiền rõ và ngắn thì kỳ hạn ngắn vừa linh hoạt vừa tốn ít lãi hơn tính tổng. Vay trung và dài hạn hợp khi đổ tiền vào thứ tạo giá trị lâu dài: máy móc, nhà xưởng, mở thêm điểm bán. Kỳ hạn dài thì áp lực trả hàng tháng nhẹ hơn, nhưng tổng lãi cao hơn. Nếu doanh nghiệp có xu hướng trả trước hạn lúc dòng tiền tốt, nên hỏi rõ phí phạt trả trước từ đầu, đừng để ký xong mới biết. Một câu hỏi đơn giản để tự kiểm: việc này bắt đầu sinh tiền sau bao lâu? Trả lời được câu đó thì gần như tự ra kỳ hạn phù hợp.
Đặc thù hộ kinh doanh cá thể khi vay vốn
Đây là chỗ nhiều bài viết khác hay lướt qua hoặc nói mập mờ. Theo luật hiện hành, hộ kinh doanh không phải pháp nhân. Nghĩa là về kỹ thuật, hộ kinh doanh không vay được dưới danh “hộ” — chủ hộ phải tự đứng vay bằng tư cách cá nhân hoặc người đại diện. Ngân hàng thẩm định con người đó, không thẩm định cái tên trên giấy đăng ký. Cái này kéo theo vài chuyện: tín dụng cá nhân của chủ hộ trở nên quan trọng nhất, tài sản cá nhân của họ bị đem xét làm tài sản đảm bảo, và nếu chủ hộ đang có khoản vay cá nhân khác thì ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vay thêm. Không ít hộ kinh doanh lâu năm chuyển lên TNHH với hy vọng “vay dễ hơn.” Thực tế giai đoạn đầu thường ngược lại: pháp nhân mới chưa có lịch sử tài chính riêng, hồ sơ vay đôi khi còn yếu hơn lúc còn là hộ kinh doanh có chủ hộ đứng tên lâu năm. Phải mất chừng một, hai năm vận hành mới bắt đầu gầy được hồ sơ tín dụng theo pháp nhân mới. Không phải ai cũng cần chuyển. Và chuyển đổi tự nó không phải chìa khóa mở ra việc vay dễ hơn.
Những kênh tài chính ít ai để ý
Ngân hàng thương mại là lựa chọn đầu của hầu hết doanh nghiệp, nhưng không phải kênh duy nhất. Công ty tài chính phi ngân hàng xét duyệt linh hoạt hơn, hợp với doanh nghiệp nhỏ mới mở chưa đủ điều kiện vay ngân hàng. Đổi lại chi phí vay cao hơn, hạn mức thấp hơn. Tài trợ chuỗi cung ứng đang được để ý nhiều hơn trong mảng thương mại điện tử, xuất khẩu. Thay vì vay dựa vào tài sản, doanh nghiệp tiếp cận vốn dựa vào đơn hàng đã ký hoặc hợp đồng với đối tác lớn hơn. Hướng này có tiềm năng cho doanh nghiệp nhỏ làm nhà cung cấp hoặc bán hàng qua sàn. Quỹ Bảo lãnh tín dụng doanh nghiệp nhỏ và vừa do Nhà nước lập cho phép vay ngân hàng qua bảo lãnh của Quỹ — không cần tài sản đảm bảo đủ 100%, Quỹ đứng bảo lãnh một phần dựa vào phương án kinh doanh. Nhiều doanh nghiệp nhỏ biết kênh này nhưng ít ai thật sự dùng, vì quy trình ở vài địa phương còn rối. Nền tảng cho vay ứng dụng công nghệ cũng đang lên, hợp với doanh nghiệp có nhiều dữ liệu giao dịch — bán qua app, ví điện tử, sàn thương mại điện tử — vì dữ liệu đó thay được một phần vai trò báo cáo tài chính truyền thống trong thẩm định. Mỗi kênh hợp một dạng hồ sơ khác nhau. Câu hỏi không phải “kênh nào tốt nhất” mà kênh nào hợp với hồ sơ thật của mình lúc này.
Trước khi nộp hồ sơ — chuẩn bị gì cho thật
Đây không phải danh sách giấy tờ, vì cái đó mỗi nơi đòi khác nhau. Đây là mấy thứ nền mà thiếu thì nộp ở đâu cũng khó. Kiểm tra CIC của mình trước. Không ít người bị từ chối vì nợ xấu mà bản thân chẳng hề biết — từ khoản vay cũ, thẻ tín dụng chưa đóng, hay lần bảo lãnh cho người khác. Biết trước thì xử lý được trước. Đảm bảo tài khoản ngân hàng phản ánh đúng dòng tiền thật. Doanh thu chủ yếu là tiền mặt, không chạy qua tài khoản, thì hồ sơ trông mỏng dù làm ăn đang tốt. Bắt đầu chuyển dần từ 3 đến 6 tháng trước khi tính nộp hồ sơ là hợp lý. Lập kế hoạch dùng vốn cụ thể. Không cần dài dòng, chỉ cần trả lời được: vay bao nhiêu, dùng vào gì, tiền về từ đâu, trả nợ bằng nguồn nào. Bên cho vay cần thấy người vay đã nghĩ tới chuyện trả nợ, không phải chỉ nghĩ tới lúc nhận tiền. Hóa đơn, chứng từ giao dịch đầy đủ, nhất quán. Không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ đối chiếu: sao kê tài khoản, hóa đơn nhập, hóa đơn bán ra, hợp đồng khách lớn nếu có.
Quản lý tài chính sau khi vay — bước hay bị bỏ qua
Vay được vốn không phải là đích đến, mà là lúc bắt đầu một giai đoạn quản lý tài chính cần chặt tay hơn trước. Tách tài khoản cá nhân với tài khoản doanh nghiệp là việc cơ bản, nhưng vẫn còn khá nhiều chủ hộ, chủ doanh nghiệp nhỏ chưa làm. Thiếu tách bạch đó, theo dõi dòng tiền thật sự đi đâu đã khó, chuẩn bị hồ sơ vay lần sau càng khó hơn. Doanh thu có tính mùa vụ — cao điểm Tết, thấp điểm tháng 2 đến tháng 4 chẳng hạn — thì lịch trả nợ nên đi theo nhịp đó, không phải cố định đều mỗi tháng. Vài bên cho vay chấp nhận cơ cấu trả linh hoạt nếu doanh nghiệp đề xuất ngay từ lúc ký, kèm lý do rõ ràng. Và quan trọng: đừng lấy vốn vay ngắn hạn đổ vào thứ thu hồi lâu dài. Đây là gốc của không ít vụ kẹt dòng tiền nặng mà nhiều doanh nghiệp nhỏ đã từng nếm qua.
Câu hỏi thường gặp
1. Hộ kinh doanh cá thể vay được không, vay theo tư cách nào?
Hộ kinh doanh không phải pháp nhân, nên về pháp lý khoản vay thường đứng tên cá nhân chủ hộ, không phải tên “hộ kinh doanh.” Tín dụng và tài sản cá nhân của chủ hộ là thứ bị đem ra thẩm định. Nhiều tổ chức tín dụng, công ty tài chính có sản phẩm riêng cho nhóm này, yêu cầu và hạn mức khác với vay theo pháp nhân.
2. Hóa đơn điện tử ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vay không?
Ngày càng rõ. Dữ liệu hóa đơn phản ánh dòng tiền thật, và vài bên cho vay — đặc biệt mô hình ứng dụng công nghệ — dùng nó thay cho báo cáo tài chính kiểu cũ. Xuất hóa đơn đều, nhất quán giúp doanh nghiệp không có tài sản thế chấp vẫn chứng minh được năng lực tài chính thật của mình.
3. Chuyển từ hộ kinh doanh lên TNHH có giúp vay dễ hơn không?
Không hẳn, nhất là giai đoạn đầu. Pháp nhân mới chưa có lịch sử tín dụng riêng, hồ sơ vay đôi khi yếu hơn cả lúc còn là hộ kinh doanh lâu năm. Nên cân nhắc kỹ thời điểm, lý do chuyển đổi, đừng coi đó là cách tự động làm dễ vay hơn.
4. Vay ngân hàng hay công ty tài chính phi ngân hàng?
Tùy hồ sơ thật của mình. Ngân hàng thường lãi cạnh tranh hơn nhưng đòi hồ sơ chặt, thẩm định lâu. Công ty tài chính linh hoạt hơn về điều kiện, nhưng chi phí vay cao hơn, hạn mức thấp hơn. Nên so tổng chi phí thật — gồm cả phí — chứ đừng chỉ nhìn lãi suất niêm yết.
5. Doanh nghiệp khó khăn, dòng tiền âm, có nên vay không?
Khó. Bên cho vay nhìn dòng tiền âm như tín hiệu rủi ro cao, hồ sơ lúc đó thường không thuận. Cần tiền gấp thì có thể xem kênh linh hoạt hơn như công ty tài chính hay vay tín chấp cá nhân. Nhưng quan trọng hơn vẫn là tìm ra gốc vấn đề dòng tiền âm trước khi vay thêm — vay lúc chưa hiểu rõ vấn đề thường làm mọi thứ rối hơn, chứ chẳng giải quyết được gì.
Nếu bạn đang tìm hiểu giải pháp tài chính cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, có thể xem thêm các sản phẩm của Bettr để biết có lựa chọn nào hợp với giai đoạn hiện tại của doanh nghiệp bạn không.
